Filosofische column

Onrust? Rustig maar!

Jean Paul Van BendegemJP Van Bendeghem

[Noot: tijdens het voorlezen werd het beeld hiernaast geprojecteerd. Het is van belang te weten dat het om een bewegend beeld gaat: de slinger gaat mooi heen en weer en de onrust schommelt gestaag ook heen en weer.]

Het beeld dat u nu geprojecteerd ziet toont een belangrijk, zo niet het belangrijkste onderdeel van een mechanisch uurwerk of horloge: de zogenaamde onrust. Niet alleen houdt het de machine in beweging maar bovendien verleent het aan het instrument een regelmatigheid. Graag zou ik in deze openingscolumn de merkwaardigheid dat dit onderdeel een onrust wordt genoemd willen benutten om gewaagde beelden, analogieën en vergelijkingen te construeren. Zoals het een goed filosoof betaamt zal de occasionele kronkel niet vermeden worden, zullen sommige bochten korter genomen worden dan menselijk mogelijk is en zal de logica krijsend de zaal uitstormen. De voorgaande zin diende enkel om duidelijk te maken dat het goed is om mij niet altijd letterlijk te nemen.

De relatie rust-onrust krijgt dus in het uurwerk een bijzonder intrigerende invulling die ons iets kan leren over hoe wij mensen met dit conceptenpaar omgaan. Zou er geen onrust zijn dan ontspoort het uurwerk. Het rad of het wiel zou op hol slaan en tot destructie leiden. Je kan dus even goed stellen dat het uurwerk onrustig is en dat de onrust precies dient om er wat rust in te brengen. Je zou het dus net zo goed kunnen omkeren: de onrust wordt dan de rust die de onrust, zijnde het uurwerk, tot rust brengt. De onrust doet dat op een bewonderenswaardige rustige manier. Want door het bedwingen van de onrust van het uurwerk moet uitgerekend de onrust van de onrust bijzonder rustig worden. Wat wij dus gangbaar de onrust noemen, moet zichzelf een strenge rust opleggen om de rest, het uurwerk met name, een rust te verlenen die het anders zou ontberen. Zo bekeken, moet de onrust zwichten voor de rust. Of mag ik het zo uitdrukken: geen onrust, geen regelmaat; geen regelmaat, geen tijd; geen tijd, geen maatschappelijke orde. (Ter herinnering: ik zei toch dat ik waanzinnige bochten zou nemen, dit is er één). De onrust vertoont dus de bereidheid om zich te laten temmen om anderen rust te gunnen die ze anders nooit zouden kennen.

Dit is een krachtig beeld als ik het overplaats naar mijzelf (of naar een willekeurige mens, ik sta alleen toevallig hier en nu het dichtste bij mijzelf). Er zit een onrust in mij – en ik mag u verzekeren, dit is een waarachtige uitspraak, rustig-zijn is mij onbekend – maar die moet ik omzetten, transformeren in een reeks van dagelijkse routines die het moeten mogelijk maken dat ik met mijzelf weet om te gaan, maar meer nog dat anderen met mij weten om te gaan. Niets zo bizar voor deze mens die hier voor u staat om een compliment te krijgen over de rust en kalmte die hij soms uitstraalt. Laat ik het zo formuleren: vulkanologen zouden mij graag willen bestuderen in de hoop nieuwe inzichten te verwerven. Maar ik heb bewust de prachtige tijdsindicator ‘soms’ gebruikt. Een vaak gebruikt synoniem is ‘af en toe’ en daar is de regelmaat weer (of beter heen-en-weer) en voor je het weet wil je natuurlijk weten welke onrust ‘soms’ drijft. Of moet ik zeggen: soms ‘soms’, een keer zonder en een keer met aanhalingstekens. Hoort u ook het geluid van de krijsende logica die nu de zaal uitstormt?

Maar ernstig nu. Ik merk dat ik tot nu toe nog geen enkele naam van een filosoof heb laten vallen. Laat ik dat nu meteen doen: Karl Popper. Dat is dan ook geregeld. Maar echt ernstig nu. Een goede vergelijking of analogie moet ook de eigenschap hebben om de verschillen duidelijk te maken tussen wat met elkaar wordt vergeleken. (Zonder verschillen wordt een vergelijking immers een identiteit.) En Popper in het briljante essay, “Of clouds and clocks”, laat zien wat een uurwerk onderscheidt van andere dingen, waaronder mensen. Op uurwerken kan je de allerbeste technologie loslaten en de regelmaat opdrijven tot ongekende (zij het niet onbeperkte) hoogten – mag ik u snel even lastig vallen met de huidige wetenschappelijke aanvaarde bepaling van een seconde? Een seconde is de duur van 9.192.631.770 perioden van de straling die correspondeert met de overgang tussen de twee hyperfijnenergieniveaus van de grondtoestand van een 133 cesiumatoom in rust bij een temperatuur van 0 K (dat laatste is toegevoegd in 1997). Het is maar dat u het weet – maar met mensen wil dat niet altijd lukken. Dus zal in een maatschappij de onrust zich voortdurend manifesteren. Dus kan je er maar beter leren mee omgaan. Klinkt enigszins onrustwekkend maar hoeft dat niet altijd te zijn, met andere woorden, soms wel dus. Want is creativiteit denkbaar zonder onrust? Zonder een doorbreken van de regelmaat die uiteindelijk wel zal leiden tot een nieuwe regelmaat, zonder enige twijfel, maar in de tussentijd slaat het uurwerk toch lekker even op hol. Is dit geen mooie kronkel: romantiek binnenbrengen in een mechanisch object?

Of dwaal ik volledig weg in mijn eigen gedachte-onrust? Wel, het is onwaarschijnlijk grappig maar ten tweeden male komt de taal mij ter hulp. Want hoe heet een onrust in het Frans? Juist een echappement (we gebruiken het woord trouwens ook in het Nederlands). In het Engels? Jawel, een escapement. Beide bevatten dus een verwijzing naar een ontsnapping. Want zo kan je natuurlijk ook tegen het uurwerk aankijken. Het arme wiel zou zo graag willen ontsnappen aan het juk van het echappement maar wordt genadeloos in toom gehouden door de onrust. Het smeekt om bevrijding maar zou die er komen dan draait de zaak de vernieling in. Is het dan een vorm van zelfbescherming? Dat klinkt ons toch ook bekend in de oren: ik houd u in toom want het is voor uw goed. Of wil het echappement zelf ontsnappen? Dat kan natuurlijk ook maar daarvoor zou de ontsnapte zichzelf moeten opheffen of durf ik te suggereren opofferen? Ik denk dat het hier aangekomen een verstandige wending in mijn betoog is om deze nu al verdacht christelijk klinkende gedachtegang niet verder te exploreren. Bovendien ben ik mijn tijd aan het opsouperen. Wat een beeld trouwens: tijd eten!

Laat ik eindigen met een laatste blik op het beeld van de onrust. Ik ben er vrij zeker van dat velen onder u met moeite mijn woorden hebben gehoord, niet vanwege de curieuze wendingen en onverwachte bochten die elke logische samenhang vakkundig om zeep hebben geholpen, maar wel omdat de heen-en-weer gaande beweging van de onrust zo enerverend werkt en dat precies door de regelmaat. Ik durf zelfs meer te beweren: door de quasi perfecte regelmaat (vooral omdat het om een computeranimatie gaat). Daar kunnen wij echt niet mee om en dus is het uiteindelijke besluit van deze korte reflectie dat  ware onrust precies is wat we nodig hebben om te ontsnappen aan het dodelijke karakter van de perfectie. Een perfect uurwerk herhaalt de tijd maar maakt geen tijd. En is dat niet wat mens-zijn inhoudt: tijd maken voor elkaar bij voorkeur zonder uurwerk, omdat er toch geen nood aan ontsnappen is?

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s