In de kooi van de vrijheid: over valse vrijheden en onzichtbare grenzen

Alicja Gescinska - Foto Koen BroosDe emancipatie is voltooid. Minderheden worden niet gediscrimineerd. Ongelijkheid is goed en gerechtvaardigd. Mislukken is een keuze, succes een kwestie van willen. Dergelijke opvattingen worden met steeds luidere trom verkondigd, zowel in het intellectuele als politieke debat. Zelfs wanneer er een kind met rood T-shirt aanspoelt op een troosteloos strand, hebben sommigen de nood om alle verantwoordelijkheid op het individu af te schuiven: dit is onze schuld, ons probleem, onze verantwoordelijkheid niet. Neen, dit is de schuld van de ouders die dat kind op een bootje hebben gezet. Du bist Schuld. Du.

Dit is een heel extreem voorbeeld en je zou denken dat het niet zo heel veel inlevingsvermogen en denkwerk vergt om de link te leggen tussen een al jaren aanslepend bloederig conflict en de beslissingen en miserie van het individu: een ouder of kind. Dat zelfs in dergelijke situaties, waarin het individu zo duidelijk door zoveel kwalijke externe factoren getroffen wordt, het Du bist Schuld-discours luid hoorbaar is, toont aan hoe diepgeworteld het is. Wanneer we hier al blind blijven voor de externe oorzaken van het menselijke gedrag en lijden, dan hoeft het niet te verbazen dat in situaties waarin die externe oorzaken minder uitdrukkelijk zijn, al helemaal geen oog meer is voor die externe, subtielere factoren die de mens verknechten en in de richting duwen van zijn eigen ellende. Du bist immer Schuld.

In deze lezing staan twee vragen centraal. Hoe geldig en juist is dat Du bist Schuld-denken? En wat zijn de gevaren van dat denken? Daarbij zal ten eerste betoogd worden dat het Du bist Schuld-denken uitgaat van een verkeerd of gebrekkig begrip van vrijheid en veelal blind blijft voor soms wat onzichtbare, maar zeker geen onbestaande belemmeringen en onvrijheden. Ten tweede wordt nagegaan in welke mate dat verkeerde begrip van vrijheid en de Du bist Schuld-mentaliteit niet enkel blind blijven voor de oorzaken van bepaalde sociale problemen, maar die zelfs verergeren.

Overzicht